![‘Lady’ Compton 3/12 Haarlem [foto: Jan Schippers]](images/Patricktheaterorgan3.jpg)        |
Deze prachtige instrumenten werden gemaakt om de orkesten van toen te imiteren en om (zwijgende) films te begeleiden. Toen films geluid kregen hebben veel theaters hun instrumenten laten verwijderen, maar in Engeland kreeg het theaterorgel een geheel nieuw leven als ‘entertainment’ tussen de voorstellingen door, met begeleiding van samenzang en medley’s van de tophits van de dag.
Als klassiek-getrainde musicus speel ik repertoire die van Middeleeuws tot hedendaags reikt, maar het theaterorgel maakt het mogelijk een heleboel muziek te spelen waar ik anders nooit mee in aanraking zou komen. Na een zoektocht op internet ontdekte ik dat er een theaterorgel vlak bij mijn huis was waarvan ik niets wist! Op een avond trok ik de stoute schoenen aan en ging bij een concert kijken.
Om een lang verhaal kort te houden vond ik mezelf al gauw achter te toetsen — ik kan u verzekeren: dat valt helemaal niet mee! De speeltafel van een theaterorgel lijkt wel op die van een klassiek orgel (met klavieren, een pedaalbord, combinatieknoppen enz.) maar daar houdt het mee op. Vanwege de manier waarop het gemaakt is combineren de registers helemáál niet op de manier die je van een klassiek orgel zou verwachten. Dit is in het begin heel frustrerend, maar de klanken die je kunt maken zijn wel magisch!
Een andere zaak is de lichamelijke coördinatie: als klassiek organist ben ik gewend aan triosonates en andere polyfonische muziek waar elke van de ledematen een melodie voor zijn rekening neemt. Op het theaterorgel vond ik het in het begin heel moeilijk om alles te coördineren — ik bakte er niets van! Op een theaterorgel heeft elke van de ledematen een zeer specifieke taak: de linkervoet speelt de baslijn; de rechter voet bedient de expressie pedalen van de shutters (jalouzieën); de linkerhand speelt een begeleiding, vaak ook met een tegenmelodie en de rechterhand speelt de melodie op verschillende manieren. Daarbij komt nog dat één of soms meerdere klavieren de zogenaamde ‘second touch’ hebben: als de toetsen verder naar beneden worden ingedrukt klinken er extra registers — daarmee kun je begeleiding én uitkomende stem door dezelfde hand tegelijk laten spelen, of accenten geven......
Er bestaat nagenoeg géén bladmuziek voor het theaterorgel — organisten maken hun eigen arrangementen van liederen en stukken. Dit betekent dat bijna niemand een stuk op dezelfde wijze speelt en vaak is geen enkelen uitvoering precies hetzelfde. Dit is ook een enorme uitdaging voor mij, omdat ik als klassiek organist gewend ben om precies de noten te spelen die de componist geschreven heeft op een bepaalde manier. Ik vind het tegelijkertijd heel boeiend, verfrissend én ook ontzettend frustrerend!!
 “De Zwaan” — Saint-Saëns Deze week een bekend stuk uit de Carnival des Animaux van Saint-Saëns: 
Registers die vooral een rol spelen in dit arrangement zijn de prachtige Chrysoglott; de Vox Humana (een van de belangrijkste registers op het theaterorgel); en de Tuba Horn met zijn rijke toon. |
Neem een kijkje binnenin een theaterorgel! Dit is het 2/7 Standaart ‘Tivoli’ orgel die nu staat in de kantine van de “Electroplast” fabriek in Dordrecht. U hoort veel herrie in de orgelkamer, want een theaterorgel werkt met wind op een hogere druk.
Als u meer wilt weten over theaterorgels in Nederland, kijk dan op www.theaterorgel.nl (web portal).
Meer links naar websites over theaterorgels vindt u op de Links pagina.